مىخورد ، ولى به طور كلى كتاب وى اثرى است كامل كه وضوح و نظم مطالب آن در خور ملاحظه است و در ميان نسلهاى نزديك به مؤلّف و نسلهاى بعد رواج فراوان يافته است . 74 ذهبى ، معاصر كمسال‌تر ابو الفدا و متوفّى به سال 1347 / 748 ه . ، آن را خلاصه كرد 75 و به نزد تركان نيز اعتبارى يافت و به قرن شانزدهم ، سپاهى زاده ( متوفّى به سال 1588 / 997 ه . ) ، مطالب آن را از روى حروف الفبا به همان زبان عربى مرتب كرد و عنوان اوضح المسالك الى معرفة البلدان و الممالك بر آن نهاد . 76 يك نسخهء آن در مؤسّسهء مطالعات شرقى لنينگراد هست 77 كه دورن خاورشناس دربارهء آن مطالعه كرده است . 78 سپاهى زاده جز اينكه كتاب را در قالب تازهء عربى ريخته ، قسمتهايى از آن را نيز به تركى برگردانده است . در ايران نيز محمّد صادق اصفهانى از مؤلّفان قرن هفدهم / يازدهم ه . زير نفوذ ابو الفدا بوده است . 79 درست در همان اوقات شهرت ابو الفدا در اروپا كمتر از مشرق نبود . 80 از همهء كتابهاى زبان عربى فقط قرآن و هزار و يك شب از كتاب او معروفتر بود . كتاب ابو الفدا جزء نخستين آثارى است كه از زبان عربى ترجمه شده و به گفتهء آمارى « به سبب اسلوب منظّم و نقد دقيق مورد توجّه قرار گرفته است » . 81 از نيمهء قرن شانزدهم ( سال 1561 ) پوستل ، خاورشناس فرانسوى كه از جملهء نخستين خاورشناسان بود ، از او ياد كرد . به قرن بعد شيكارت ، خاورشناس آلمانى ( 1592 - 1635 ) ، به مطالعهء آن پرداخت . پس از آن نسخه‌اى از اصل كتاب ، و نه تنها ترجمهء آن ، 82 به كتابخانهء پاريس راه يافت 83 و كمى پس از آن ( 1650 ) گريوز يا گراويوس خاورشناس و منجّم انگليسى ( 1602 - 1650 ) با انتشار قسمتى از كتاب خشت اوّل بناى مطالعهء انتقادى آن را نهاد . 84 به قرن هجدهم به جز مطالعاتى كه دربارهء بعضى از مطالب كتاب انجام گرفت ترجمهء كامل آن به قلم رايسكه خاور شناس ( 1716 - 1774 ) منتشر شد ( 1770 - 1771 ) كه متأسّفانه آثار شتابزدگى در اين ترجمه آشكار است . به دنبال اين كوششها متن و ترجمهء كتاب كه از آغاز دههء چهارم قرن پيش با سفارش و زير نظر دوساسى ، خاورشناس بزرگ ، به وسيلهء شاگردان وى آغاز شده بود انتشار يافت و هنوز هم اين كار از معتبرترين آثار خاورشناسى فرانسه به شمار است . متنى كه رنو و دسلان فراهم كرده بودند به سال 1840 با مقاله‌اى مفصّل دربارهء سرگذشت ابو الفدا و كتاب وى چاپ شد 85 و به سال 1848 قسمت اوّل ترجمهء رنو با مقدّمه‌اى عمومى در خصوص علم جغرافيا به نزد شرقيان انتشار يافت كه تا حدّى يك اثر مستقل به شمار است . 86 و گويار پس از سى و پنج سال ترجمه را به سر برد و اين تكمله در سال 1883 چاپ شد . 87 پيشرفت علم نسبت به زمانى كه اجراى اين انديشه آغاز شده بود به طور چشمگيرى تند بود و گويار در مقدّمهء ترجمهء قسمت دوّم فهرستى از چاپها و تحقيقاتى كه در اين اثنا پديد آمده بود و در